Milieudefensie telt af tot het jaar 2000 met tien opvallende milieugebeurtenissen in deze eeuw. Aflevering 8
"De elektriciteitstarieven gaan per 1 april drie procent omhoog. De verhoging is bestemd om het Nederlandse aandeel in de bouw van een experimentele kernenergiecentrale in de Westduitse plaats Kalkar, vlakbij de Nederlandse grens te betalen." Onder het kopje 'Stroom duurder' wijdde het Nieuwsblad van het Noorden een summier bericht aan een Haagse maatregel die een storm van protest zou losmaken: de Kalkar-heffing. Het is voorjaar 1973.
Er was het idee: duizenden kerncentrales over de hele wereld die uranium 238 omzetten in plutonium en vervolgens meer plutonium produceren dan ze als brandstof gebruiken. En er was het vooruitzicht: een 'oneindige' bron van energie. Ook Nederland wilde wel zo'n 'snelle kweekreactor'. Samen met Belgi? en West-Duitsland werd een proefcentrale gepland vlak over de grens met onze oosterburen bij het plaatsje Kalkar.
Iedere stroomgebruiker moest er rechtstreeks aan meebetalen via de Kalkar-heffing. Maar een fysicus werkzaam aan de Universiteit van Groningen dacht er anders over. Wim Smit weigerde en werd de bekende 'klokkenluider' toen het elektriciteitsbedrijf na veel vijfen en zessen begin november de stroom bij hem afsloot. "Dat was geen pretje. Buiten was vorst en sneeuw, binnen lag de temperatuur een paar graden boven nul." Zes weken later won hij het kort geding en was er weer stroom. Zijn lotgevallen kregen landelijke bekendheid.
Het hek was ?cht van de dam toen Saartje Burgerhart - alias journaliste Cri Stellweg - zich in de Volkskrant ontpopte als Kalkar-weigeraar. Haar stukjes haalden velen over de drempel. De 'ernstige verontrusting' van 'mensen van de allerbeste komaf', is op ons overgeslagen, schrijft zij in een open brief aan de directeur van haar elektriciteitsbedrijf als zij en haar man weer eens een 'bestraffend schrijven' hebben ontvangen.
Fysicus Wim Smit was dus een van die ernstig verontruste deskundigen. Hij had scenario's doorgerekend over de gevolgen van een kernongeval in Nederland en daarover gepubliceerd. Nog voor Kalkar een kwestie werd, was hij in contact gekomen met de piepjonge Vereniging Milieudefensie en werkte hij mee aan een 'kernenergienota'. Er volgde een parlementaire hoorzitting in 1972: vanaf dat moment is kernenergie in Nederland altijd omstreden gebleven.
Hoe liep Kalkar af? Op 23 december 1974 stelde de Hoge Raad het elektriciteitsbedrijf van Wim Smit toch in het gelijk. Maar aan de vooravond van deze uitspraak had minister van Economische Zaken Ruud Lubbers voorgesteld een apart fonds in te stellen waar de weigeraars hun heffing in konden storten. Een fonds voor onderzoek naar alternatieve vormen van energieopwekking. "Precies de regeling die wij al een jaar lang wilden", aldus Wim Smit. "We hadden juridisch verloren, maar politiek gewonnen."
De herrie rond de bouw van Kalkar werd groter en groter: demonstraties en andere acties. Uiteindelijk zou Nederland ook uit het omstreden project stappen.
Tegenwoordig is het atoomcomplex in het plaatsje Kalkar een pretpark. Want de Duitse deelstaat Noord-Rijn Westfalen gaf begin jaren negentig definitief geen toestemming voor opstarten.
'Kernwasser Wunderland' verkeert nog steeds in de bouwfase. Wim Smit ging een keer kijken. "Boven het reactorvat moest een speciale attractie komen: bezoekers zouden er op een groot luchtkussen boven kunnen zweven."
